English    Türkçe    فارسی   

5
2114-2163

  • بهر آن پیغامبر این را شرح ساخت  ** هر که خود بشناخت یزدان را شناخت 
  • Hence the Prophet expounded this (matter), (when he said), “Whoso knoweth himself knoweth God.”
  • چارقت نطفه‌ست و خونت پوستین  ** باقی ای خواجه عطای اوست این  2115
  • The seed (from which you were conceived) is your shoon, and your blood is the sheepskin jacket: (all) the rest, O master, is His gift.
  • بهر آن دادست تا جویی دگر  ** تو مگو که نیستش جز این قدر 
  • He hath given it to you in order that you may seek more: do not say, “He has only this amount (to give).”
  • زان نماید چند سیب آن باغبان  ** تا بدانی نخل و دخل بوستان 
  • The gardener shows a number of apples, to the end that you may know the trees and produce of the orchard.
  • کف گندم زان دهد خریار را  ** تا بداند گندم انبار را 
  • He (the wheat-merchant) gives the purchaser a handful of wheat, in order that he may know (the quality of) the wheat in the granary.
  • نکته‌ای زان شرح گوید اوستاد  ** تا شناسی علم او را مستزاد 
  • The teacher explains a nice point in order that you may recognise that his knowledge exceeds (those limits);
  • ور بگویی خود همینش بود و بس  ** دورت اندازد چنانک از ریش خس  2120
  • And if you say, “This is all (the knowledge) he has,” he will cast you far (from him) as sticks and straws (are cast) from the beard.
  • ای ایاز اکنون بیا و داده ده  ** داد نادر در جهان بنیاد نه 
  • “Now come, O Ayáz, and deal justice: lay the foundation of a rare justice in the world.
  • مجرمانت مستحق کشتن‌اند  ** وز طمع بر عفو و حلمت می‌تنند 
  • Those who have sinned against thee deserve to be killed, but in hope (of escaping death) they are attending (waiting upon) thy pardon and forbearance,
  • تا که رحمت غالب آید یا غضب  ** آب کوثر غالب آید یا لهب 
  • To see whether mercy will prevail or wrath, whether the water of Kawthar will prevail or the flames (of Hell).”
  • از پی مردم‌ربایی هر دو هست  ** شاخ حلم و خشم از عهد الست 
  • From the (ancient) Covenant of Alast (until now) both (these) boughs, (namely) forbearance and anger, are in existence for the purpose of carrying men (up to God).
  • بهر این لفظ الست مستبین  ** نفی و اثباتست در لفظی قرین  2125
  • Hence the perspicuous word Alast is (a case of) negation and affirmation joined in one word,
  • زانک استفهام اثباتیست این  ** لیک در وی لفظ لیس شد قرین 
  • Because this (Alast) is an affirmative question, but (nevertheless) the word laysa is buried in it.
  • ترک کن تا ماند این تقریر خام  ** کاسه‌ی خاصان منه بر خوان عام 
  • Leave off, and let this exposition remain incomplete: do not lay the bowl for the elect on the table of the vulgar.
  • قهر و لطفی چون صبا و چون وبا  ** آن یکی آهن‌ربا وین که‌ربا 
  • (’Tis) a wrath and a mercy like the zephyr (sabá) and the plague (wabá): the former is (like) the iron-attracting (magnet) and the latter (like) the straw attracting (amber).
  • می‌کشد حق راستان را تا رشد  ** قسم باطل باطلان را می‌کشد 
  • The truth draws the righteous to righteousness; the false class (of things) draws the false (the wicked).
  • معده حلوایی بود حلوا کشد  ** معده صفرایی بود سرکا کشد  2130
  • (If) the belly be sweet, it draws sweets (to itself); (if) the belly be bilious (acid), it draws vinegar (to itself).
  • فرش سوزان سردی از جالس برد  ** فرش افسرده حرارت را خورد 
  • A burning (hot) carpet takes away coldness from one who sits (on it); a frozen (cold) carpet consumes (his) heat.
  • دوست بینی از تو رحمت می‌جهد  ** خصم بینی از تو سطوت می‌جهد 
  • (When) you see a friend, mercy is aroused in you; (when) you see an enemy, violence is aroused in you.
  • ای ایاز این کار را زوتر گزار  ** زانک نوعی انتقامست انتظار 
  • “O Ayáz, finish this affair quickly, for expectation is a sort of vengeance.”
  • تعجیل فرمودن پادشاه ایاز را کی زود این حکم را به فیصل رسان و منتظر مدار و ایام بیننا مگو کی الانتظار موت الاحمر و جواب گفتن ایاز شاه را 
  • How the King bade Ayáz make haste, saying, “Give judgement and bring the matter to decision immediately, and do not keep them waiting or say, ‘We shall meet after some days,’ for expectation is the red death”; and how Ayáz answered the King.
  • گفت ای شه جملگی فرمان تراست  ** با وجود آفتاب اختر فناست 
  • He said, “O King, the command belongs entirely to thee: when the sun is there, the star is naughted.
  • زهره کی بود یا عطارد یا شهاب  ** کو برون آید به پیش آفتاب  2135
  • Who is Venus or Mercury or a meteor that they should come forth in the presence of the sun?
  • گر ز دلق و پوستین بگذشتمی  ** کی چنین تخم ملامت کشتمی 
  • If I had omitted (to look at) the cloak and sheepskin, how should I have sown such seeds of blame?
  • قفل کردن بر در حجره چه بود  ** در میان صد خیالیی حسود 
  • What was the (use of) putting a lock on the door of the chamber amidst a hundred envious persons addicted to false imagination?
  • دست در کرده درون آب جو  ** هر یکی زیشان کلوخ خشک‌جو 
  • Every one of them, having put his hand into the river-water, seeks (to find there) a dry sod.
  • پس کلوخ خشک در جو کی بود  ** ماهیی با آب عاصی کی شود 
  • How, then, should there be a dry sod in the river? How should a fish become disobedient to the sea?
  • بر من مسکین جفا دارند ظن  ** که وفا را شرم می‌آید ز من  2140
  • They impute iniquity to poor me, before whom loyalty (itself) is ashamed.”
  • گر نبودی زحمت نامحرمی  ** چند حرفی از وفا واگفتمی 
  • Were it not for the trouble caused by a person unfamiliar (with my meaning), I would have spoken a few words concerning loyalty;
  • چون جهانی شبهت و اشکال‌جوست  ** حرف می‌رانیم ما بیرون پوست 
  • (But) since a world (multitude of people) is seeking (to raise) doubt and difficulty, we will let the discourse run beyond the skin.
  • گر تو خود را بشکنی مغزی شوی  ** داستان مغز نغزی بشنوی 
  • If you break your (material) self, you will become a kernel and will hear the tale of a goodly kernel.
  • جوز را در پوستها آوازهاست  ** مغز و روغن را خود آوازی کجاست 
  • The voices of walnuts are in their skins (shells): where, indeed, is any voice in the kernel and the oil?
  • دارد آوازی نه اندر خورد گوش  ** هست آوازش نهان در گوش نوش  2145
  • It (the kernel) has a voice, (but one that is) not suited to the (bodily) ear: its voice is hidden in the ear of ecstasy.
  • گرنه خوش‌آوازی مغزی بود  ** ژغژغ آواز قشری کی شنود 
  • Were it not for the sweetness of a kernel's voice, who would listen to the rattling voice of a walnut-shell?
  • ژغژغ آن زان تحمل می‌کنی  ** تا که خاموشانه بر مغزی زنی 
  • You endure the rattling of it (only) in order that you may silently come into touch with a kernel.
  • چند گاهی بی‌لب و بی‌گوش شو  ** وانگهان چون لب حریف نوش شو 
  • Be without lip and without ear for a while, and then, like the lip, be the companion of honey.
  • چند گفتی نظم و نثر و راز فاش  ** خواجه یک روز امتحان کن گنگ باش 
  • How long have you been uttering poetry and prose and (proclaiming) mysteries! O master, try the experiment and, for one day, be dumb!
  • حکایت در تقریر این سخن کی چندین گاه گفت ذکر را آزمودیم مدتی صبر و خاموشی را بیازماییم 
  • Story in confirmation of the saying, “We have tried speech and talk all this time: (now) for a while let us. try self-restraint and silence.”
  • چند پختی تلخ و تیز و شورگز  ** این یکی بار امتحان شیرین بپز  2150
  • How long have you been cooking (things) sour and acid and (like the fruit of) the white tamarisk? For this one time make an experiment and cook sweets.
  • آن یکی را در قیامت ز انتباه  ** در کف آید نامه‌ی عصیان سیاه 
  • On waking at the Resurrection, there is put into the hands of a (wicked) man the scroll of his sins: (it will be) black,
  • سرسیه چون نامه‌های تعزیه  ** پر معاصی متن نامه و حاشیه 
  • Headed with black, as letters of mourning; the body and margin of the scroll completely filled with (his) sins—
  • جمله فسق و معصیت بد یک سری  ** هم‌چو دارالحرب پر از کافری 
  • The whole (of it) wickedness and sin from end to end, full of infidelity, like the land of war.
  • آنچنان نامه‌ی پلید پر وبال  ** در یمین ناید درآید در شمال 
  • Such a foul and noxious scroll does not come into the right hand; it comes into the left hand.
  • خود همین‌جا نامه‌ی خود را ببین  ** دست چپ را شاید آن یا در یمین  2155
  • Here also (in this world) regard your scroll (the record of your actions), (and consider) whether it fits the left hand or the right.
  • موزه‌ی چپ کفش چپ هم در دکان  ** آن چپ دانیش پیش از امتحان 
  • In the (bootmaker's) shop, can you know before trying (them) on that the left boot or shoe belongs to the left (foot)?
  • چون نباشی راست می‌دان که چپی  ** هست پیدا نعره‌ی شیر و کپی 
  • When you are not “right,” know that you are “left”; the cries of a lion and an ape are distinct (from one another).
  • آنک گل را شاهد و خوش‌بو کند  ** هر چپی را راست فضل او کند 
  • He (God) who makes the rose lovely and sweet-scented—His bounty makes every “left” to be “right.”
  • هر شمالی را یمینی او دهد  ** بحر را ماء معینی او دهد 
  • He bestows “rightness” on every one belonging to the “left” He bestows a(fresh) running water on the (salt) sea.
  • گر چپی با حضرت او راست باش  ** تا ببینی دست‌برد لطفهاش  2160
  • If you are “left,” be “right” (in perfect harmony) with His Lordship, that you may see His mercies prevail (over His wrath).
  • تو روا داری که این نامه‌ی مهین  ** بگذرد از چپ در آید در یمین 
  • Do you think it allowable that this vile scroll (of yours) should pass from the left hand and come into the right?
  • این چنین نامه که پرظلم و جفاست  ** کی بود خود درخور اندر دست راست 
  • How indeed should a scroll like this, which is full of iniquity and injury, be fit (to place) in the right hand?
  • در بیان کسی کی سخنی گوید کی حال او مناسب آن سخن و آن دعوی نباشد چنان که کفره و لن سالتهم من خلق السموات والارض لیقولن الله خدمت بت سنگین کردن و جان و زر فدای او کردن چه مناسب باشد با جانی کی داند کی خالق سموات و ارض و خلایق الهیست سمیعی بصیری حاضری مراقبی مستولی غیوری الی آخره 
  • Explaining the case of a person who makes a statement when his behaviour is not consistent with that statement and profession, like the infidels (of whom God hath said): “and if thou ask them who created the heavens and the earth they will surely say, ‘Allah.’” How is the worship of a stone idol and the sacrifice of life and wealth for its sake appropriate to a soul which knows that the creator of heaven and earth and (all) created beings is a God, all-hearing, all-seeing, omnipresent, all-observing, all dominating, jealous, etc.?
  • زاهدی را یک زنی بد بس غیور  ** هم بد او را یک کنیزک هم‌چو حور 
  • A certain ascetic had a very jealous wife: he also had a maid-servant (beautiful) as a houri.